ความหลากหลายชีวภาพ สารสนเทศ ทช. ระบบฐานข้อมูลกลางและมาตรฐานข้อมูลทรัพยากรทางทะเลและชายฝั่ง

พื้นที่ชุ่มน้ำดอนหอยหลอด

พื้นที่ดอยหอยหลอด
ตั้งอยู่บริเวณปากแม่น้ำแม่กลอง จังหวัดสมุทรสงคราม จัดเป็นพื้นที่ที่มีความสำคัญระดับนานาชาติ โดยได้รับการขึ้นทะเบียนให้เป็นพื้นที่ชุ่มน้ำที่มีความสำคัญระดับนานาชาติ (Ramsar Site) ลำดับที่ 1099 (ลำดับที่ 3 ของประเทศไทย) เมื่อวันที่ 5 กรกฏาคม พ.ศ.2543 ครอบคลุมพื้นที่ 24.09 ตารางกิโลเมตร (15,056.25 ไร่) จากพื้นที่ชุ่มน้ำทั้งหมด 546,875 ไร่ ซึ่งรวมทั้งพื้นที่ที่อยู่บนบกและในน้ำ โดยมีลักษณะเด่นที่เป็นเอกลักษณ์ของพื้นที่ คือ เป็นแหล่งที่มีความอุดมสมบูรณ์ของหอยหลอด พบแพร่กระจายในพื้นที่จำนวน 4 ชนิด ประกอบด้วย Solen strictus, S. corneus, S. regularis และ S. thailandicus ชนิดที่พบจำนวนมากและมีคุณค่าทางเศรษฐกิจสูง 2 ชนิด คือ S. regularis และ S. thailandicus (สำนักงาน นโยบายและแผนสิ่งแวดล้อม, 2542., วัลลพและคณะ, 2535; สุนันท์และมงคลรัตน์, 2538)

HoiLod01

ที่ตั้งดอนหอยหลอด

HoiLod02

ดอนหอยหลอด จังหวัดสมุทรสงคราม

ลักษณะสภาพแวดล้อมโดยทั่วไป
มีลักษณะของดินตะกอนส่วนใหญ่เป็นทรายปนโคลนที่มีอินทรีย์สารเฉลี่ยร้อยละ 5.51 ของน้ำหนักแห้ง ความเค็มของน้ำในดินเฉลี่ย 10.64 ส่วนในพันส่วน ความเป็นกรด-ด่างของน้ำในดินเฉลี่ย 7.49 สารอาหารของน้ำในดินโดยเฉพาะแอมโมเนียเฉลี่ยค่อนข้างสูง (401.37 ug-at N/l)  คุณภาพน้ำทะเลชายฝั่งจากการตรวจวัดปริมาณปากแม่น้ำแม่กลอง พื้นที่ชุ่มน้ำดอนหอยหลอด และพื้นที่ใกล้เคียง ในปี พ.ศ.2552 เพื่อเป็นตัวบ่งบอกถึงสถานภาพของคุณภาพน้ำทะเลชายฝั่ง (Marine water quality index) พบว่าคุณภาพน้ำส่วนใหญ่จัดอยู่ในเกณฑ์พอใช้ โดยคุณภาพที่มีค่าเฉลี่ยในรอบปีไม่เป็นไปตามมาตรฐานคุณภาพน้ำทะเลชายฝั่ง ประเภทการใช้ประโยชน์เพื่อการอนุรักษ์ทรัพยากรธรรมชาติของกรมควบคุมมลพิษ ได้แก่ ฟอสเฟต และแอมโมเนีย นอกจากนี้พบว่า ปริมาณออกซิเจนละลายน้ำที่ตรวจวัดได้ในบางเดือนมีค่าต่ำกว่า 4 มิลลิกรัมต่อลิตร ซึ่งต่ำกว่ามาตรฐานฯ รวมทั้งปริมาณการปนเปื้อนโคลิฟอร์มแบคทีเรียรวมทั้งหมด โดยเฉพาะอย่างยิ่งบริเวณปากแม่น้ำ และในช่วงฤดูฝนมีค่าสูงเกินกว่าค่ามาตรฐาน ซึ่งกำหนดไว้ไม่ให้เกิน 1,000 MPN/100 ml บ่งบอกให้เห็นว่าคุณภาพของน้ำทะเลบริเวณปากแม่น้ำแม่กลองได้รับอิทธิพลจากน้ำทิ้งชุมชนที่ส่งผลต่อคุณภาพน้ำทะเลชายฝั่ง

แพลงก์ตอน 
กลุ่มประชาคมแพลงก์ตอนที่มีบทบาทในการเป็นอาหารของทรัพยากรสัตว์น้ำขนาดใหญ่ต่างตลอดจนเป็นสัตว์น้ำวัยอ่อนชนิดที่มีความสำคัญทางเศรษฐกิจต่างๆ พบจำนวนทั้งสิ้น 26 กลุ่ม 8 ไฟลัม แพลงก์ตอนสัตว์กลุ่มเด่น ได่แก่ คาลานอยด์โคพิพอด คลาโดเซอแรน เคยสำลี (Lucifer spp.) เคยตาแดง (Acetes spp.) และ ลูกปู ความหนาแน่นเฉลี่ย 4.53 x104ตัวต่อปริมาตรน้ำ 100 ลูกบาศก์เมตร

ประชาคมแพลงก์ตอนพืชที่มีบทบาทสำคัญในการผลิตอาหารขั้นต้นในสายใยอาหาร พบจำนวนทั้งสิ้น 48 สกุล โดยพบในฤดูมรสุมตะวันออกเฉียงใต้ (ฤดูแล้ง) จำนวน 48 สกุล ส่วนฤดูมรสุมตะวันตกเฉียงเหนือ (ฤดูฝน) พบ 28 สกุล กลุ่มเด่นๆ ประกอบด้วย กลุ่มไดอะตอม (เช่น Chaetoceros spp., Rhizosolenia spp., Nitzschia spp. และ Pseudonitzschia spp.) กลุ่มไซยาโนแบคทีเรีย (เช่น Planktolyngbya spp., Oscillatoria spp. และ Pseudanabaena spp.) กลุ่มไดโนแฟลกเจลเลท และกลุ่มซิลิโคแฟลกเจลเลต

สัตว์พื้นทะเล 
กลุ่มประชากรสัตว์พื้นทะเลขนาดใหญ่ ที่มีบทบาทสำคัญในการเป็นอาหารของทรัพยากรประมงและมีบทบาทในการถ่ายทอดพลังงานในวงจรอาหารจากการย่อยสารอินทรียสารต่างๆ สามารถบ่งชี้ความอุดมสมบูรณ์และสภาพแวดล้อมของพื้นที่แหล่งน้ำที่อาศัย พบทั้งหมด 21 ชนิด โดยกลุ่มเด่นที่พบเป็นกลุ่มกุ้ง ปู เช่น Tanaidacea และ Amphipoda และกลุ่มไส้เดือนทะเล (Polychaetes) เช่น วงศ์ Nereididae, Spionidae และ Capitellidae

ประชากรหอย
โดยเฉพาะหอยหลอดซึ่งเป็นเอกลักษณ์ของพื้นที่ พบว่ามีปริมาณน้อยลงกว่าในอดีต กล่าวคือ ปี พ.ศ.2542 ความหนาแน่นประมาณ 22 ตัวต่อตารางเมตร ปี พ.ศ.2549 ความหนาแน่นประมาณ 4 ตัวต่อตารางเมตร และปัจจุบันความหนาแน่นน้อยกว่า 1 ตัวต่อตารางเมตร สำหรับประชากรหอยฝาเดียวและหอยสองฝาอื่นๆ ประกอบด้วยหอยมวลพลู (Turritella terebra) หอยตะกาย (Natica maculosa) และหอยแครง (Arca granulosa) พบปริมาณเล็กน้อย ส่วนหอยกะพง (Modiola senhauseni) พบจำนวนมากบริเวณบางส่วนของพื้นที่ และหอยตลับ (Meretrix spp.) พบจำนวนมากบริเวณทั่วไปบนดอนหอยหลอด 

 

ชาวประมงเก็บหอยหลอดขณะที่น้ำทะเลลงต่ำสุด และตัวอย่างหอยหลอดที่ฝั่งตัวอยู่ใต้พื้นทราย

ประชาคมปลาและทรัพยากรประมง 
พบทั้งสิ้นจำนวน 87 ชนิด จำแนกเป็นปลา 62 ชนิด จาก 35 วงศ์ และสัตว์น้ำอื่นๆ 25 ชนิด ปลากลุ่มเด่น ได้แก่ ปลาในวงศ์ปลาแป้น (Leiognathidae) เช่น ปลาแป้นเหลืองทอง (Leiognanthus decorus) วงศ์ปลาข้าวเม่า (Ambassis gymnocephalus) วงศ์ปลากะตัก (Stolephorus indicus) และวงศ์ปลากระบอก เช่น ปลากระบอกหางพัด (Liza subviridis) ส่วนสัตว์น้ำอื่นๆ ที่สำคัญ ได้แก่  กุ้งแชบ๊วย (Penaeus merguiensis) กุ้งหัวมัน (Penaeus breviconis) และปูกระตอย (Charybdis affinis) 

นกชายฝั่ง 
ความหลากหลายของนกบริเวณดอนหอยหลอด ผลการศึกษาพบนกชายฝั่ง 18 ชนิด ดังนี้ (สถาบันวิจัยทรัพยากรทางน้ำ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย, 2547) นกเด้าดิน (Actitis hypoleucos) นกแอ่นกินรัง (Aerodramus fuciphagus) นกกระสานวล (Ardea cinerea) นกยางกรอกพันธุ์ชวา (Ardeola speciosa) นกยางกรอกพันธุ์จีน (Ardeola bacchus) นกยางเขียว (Butorides striatus) นกหัวโตขาดำ (Charadrius alexandrius) นกหัวโตขาเหลือง (Charadrius dubius) นกนางนวลแกลบเคราขาว (Chlidonias hybridus) นกกินเปรี้ยว (Halcyon chloris) นกเหยี่ยวแดง (Haliastur indus) นกตีนเทียน (Himantopus himantopus) นกนางนวลธรรมดา (Larus brunnicephalus) นกอีก๋อยเล็ก (Numenius phaeopus) นกหัวโตหลังจุดทอง (Pluvialis fulva) นกชายเลนน้ำจืด (Tringa glareola) นกชายเลนบึง (Tringa stagnatilis) และนกทะเลขาแดงธรรมดา (Tringa tetanus)