สถานการณ์ทรัพยากรป่าชายเลน จ.ระยอง

          ป่าชายเลน (mangrove forest) หรือ (intertidal forest) เป็นระบบนิเวศที่อยู่ในแนวเชื่อมต่อระหว่างผืนแผ่นดินกับพื้นน้ำทะเลในเขตร้อนและกึ่งร้อนของโลก ประกอบด้วยสังคมพืชและสัตว์หลายชนิด ดำรงชีวิตร่วมกันภายใต้สภาพแวดล้อมที่เป็นดินเลน น้ำกร่อยและมีน้ำทะเลท่วมถึงอย่างสม่ำเสมอ เราสามารถเรียกป่าชายเลนว่า ป่าโกงกาง ได้อีกชื่อหนึ่งตามพันธุ์ไม้สำคัญและพบเป็นจำนวนมาก นั่นคือ ไม้โกงกาง

สถานภาพทรัพยากรป่าชายเลน (State)
          จังหวัดระยอง มีเนื้อที่ป่าชายเลนตามมติ ครม. 30,852.16 ไร่ เนื้อที่ป่าชายเลนคงสภาพ 10,190.73 ไร่ โดยอยู่ในท้องที่ 2 อำเภอ 14 ตำบล ได้แก่ อำเภอแถลง และอำเภอเมืองระยอง

พื้นที่ป่าชายเลนรายตำบลในจังหวัดระยอง

ความหลากหลายทางชีวภาพในป่าชายเลนจังหวัดระยอง
          
พบพันธุ์ไม้ป่าชายเลนทั้งสิ้น 8 วงศ์ (Families) 10 สกุล (Genus) 16 ชนิด (Species) มีความหนาแน่นรวมของต้นไม้เท่ากับ 174.00 ต้นต่อไร่ พันธุ์ไม้ที่พบมากที่สุดอยู่ในวงศ์ Rhizophoraceae ชนิดที่มีความหนาแน่นมากที่สุด คือ โกงกางใบเล็ก (Rhizophora apiculata) มีความหนาแน่นเท่ากับ 154.50 ต้นต่อไร่ รองลงมา คือ แสมทะเล (Avicennia marina) และฝาดดอกขาว (Lumnitzera racemosa) มีความหนาแน่นเท่ากับ 5.11 และ 3.83 ต้นต่อไร่ ตามลำดับ ความโตทางเส้นผ่านศูนย์กลางที่ระดับอกเฉลี่ย (DBH) เท่ากับ 9.93 เซนติเมตร และความสูงเฉลี่ย (H) เท่ากับ 7.37 เมตรค่าดัชนีความความหลากหลายทางชนิดพันธุ์ (Shannon-Wiener diversity index ; H’) เท่ากับ 0.595 ค่าความชุกชุมทางชนิดพันธุ์ของมาร์กาเรฟ (Margalef’s index ; d) เท่ากับ 1.863 และค่าดัชนีความสม่ำเสมอทางชนิดพันธุ์ของพีลู (Pielou’s evenness ; J’) เท่ากับ 0.215 ค่าดัชนีความสำคัญ (Important Value Index ; IVI) สูงที่สุด คือ โกงกางใบเล็ก มีค่าเท่ากับ 263.00 รองลงมา คือ แสมทะเล และฝาดดอกขาว มีค่าเท่ากับ 8.08 และ 5.49 ตามลำดับ

ผลผลิตมวลชีวภาพและการกักเก็บคาร์บอนในป่าชายเลนจังหวัดระยอง
          
จากการประเมินพบว่า มีมวลชีวภาพทั้งหมดเท่ากับ 28.195 ตันต่อไร่ โดยแบ่งเป็น มวลชีวภาพเหนือดินเท่ากับ 23.109 ตันต่อไร่ และมวลชีวภาพใต้ดินเท่ากับ 5.086 ตันต่อไร่ มวลชีวภาพเหนือดินทั้งหมด พบว่า มีมวลชีวภาพลำต้นมากที่สุด 12.188 ตันต่อไร่ รองลงมาคือ มวลชีวภาพกิ่ง 5.005 ตันต่อไร่ มวลชีวภาพรากเหนือพื้นดิน 4.867 ตันต่อไร่ และมวลชีวภาพใบ 1.049 ตันต่อไร่ ตามลำดับ โดยโกงกางใบเล็ก เป็นชนิดพันธุ์ที่มีมวลชีวภาพมากที่สุดเท่ากับ 22.293 ตันต่อไร่ รองลงมาคือ โกงกางใบใหญ่และแสมทะเล มีมวลชีวภาพเท่ากับ 0.314 และ 0.112 ตันต่อไร่ ตามลำดับ สำหรับมวลชีวภาพใต้ดินพบว่า มีการกระจายอยู่ในชั้นดินที่ความลึกต่างๆ โดยสะสมอยู่ในชั้นดินที่มีความลึก 10-20 เซนติเมตร มากที่สุดเท่ากับ 1.381 ตันต่อไร่ รองลงมาอยู่ที่ชั้นความลึก 20-30, 0-10 และ 60-70 เซนติเมตร มีมวลชีวภาพเท่ากับ 0.755, 0.648 และ 0.599 ตันต่อไร่ ตามลำดับ และเมื่อแบ่งตามขนาดรากพบว่า รากขนาด 5-10 มิลลิเมตร มีมวลชีวภาพมากที่สุดเท่ากับ 2.498 ตันต่อไร่ รองลงมาคือ รากขนาดมากกว่า 10 และ 0-5 มิลลิเมตร มีมวลชีวภาพเท่ากับ 1.477 และ 1.111 ตันต่อไร่ ตามลำดับ การสะสมคาร์บอนในป่าชายเลน พบว่า คาร์บอนที่สะสมอยู่ในมวลชีวภาพ (ในรูปสารประกอบคาร์บอน) รวมเฉลี่ยเท่ากับ 13.251 ตันต่อไร่ โดยแบ่งเป็น คาร์บอนที่สะสมอยู่ในมวลชีวภาพเหนือดินเท่ากับ 10.861 ตันต่อไร่ และคาร์บอนที่สะสมอยู่ในมวลชีวภาพใต้ดินเท่ากับ 2.390 ตันต่อไร่

          คาร์บอนที่สะสมอยู่ในมวลชีวภาพเหนือดิน สะสมอยู่ในลำต้นมากที่สุด 5.728 ตันต่อไร่ รองลงมาคือ สะสมอยูในกิ่ง 2.352 ตันต่อไร่ สะสมอยู่ในรากเหนือพื้นดิน 2.287 ตันต่อไร่ และสะสมอยู่ในใบ 0.493 ตันต่อไร่ ตามลำดับและเมื่อนำมาประเมินร่วมกับพื้นที่ป่าชายเลน พบว่า ป่าชายเลนจังหวัดระยองมีการกักเก็บคาร์บอนเท่ากับ 0.135 ล้านตันคาร์บอน

ความหลากหลายของแมลงและนกในป่าชายเลนจังหวัดระยอง
          
ในพื้นที่ป่าชายเลน ตำบลปากน้ำประแสร์ และตำบลเนินฆ้อ อำเภอแกลง จังหวัดระยอง พบจำนวน 8 อันดับ 35 วงศ์ 59 ชนิด ได้แก่ 1) แมลงที่กินพืชเป็นอาหาร (Herbivore) เช่น ด้วงหนวดยาวขีดเขียว (Xystrocera sp.), ด้วงกินใบ (Nisotra sp.) และด้วงงวง(Curculionidae sp.) เป็นต้น 2) แมลงกินสัตว์เป็นอาหาร (Carnivor) เช่น แตนหางธง (Evania sp.), มดตะนอย (Tetraponera sp.) และต่อ (Eumenes sp.) เป็นต้น และ 3) แมลงที่ช่วยผสมเกสร (Pollinator) เช่น ผีเสื้อลายเสือลาย (Barsine sp.), ผีเสื้อฟ้าดอกหญ้า (Zizina otis) และผีเสื้อหนอนกระทู้ (Egnasia sp.) เป็นต้น

          จากการสำรวจครั้งนี้พบแมลงที่อยู่ในสถานภาพการอนุรักษ์ตาม IUCN Red List (2016) ซึ่งอยู่ในระดับ Least concern (LC) คือ กังวลน้อย ได้แก่ แมลงปอบ้านบ่อ (Crocothemis servilia) และแมลงปอบ้านใหม่เฉียง(Neurothemis fluctuans)

          นกที่พบมี 6 อันดับ (Order) 12 วงศ์ (Family) 23 ชนิด (Species) นกที่พบมากที่สุดได้แก่ นกหัวโตทรายเล็ก (Charadrius mongolus) นกยางเปีย (Egertta garzetta) นกกินเปี้ยว (Todiramphus chloris) ตามลำดับ พบนกที่อยู่ในกลุ่มใกล้ถูกคุกคาม (Near Threatened; NT) ตาม IUCN Red list ได้แก่ นกสติ๊นท์คอแดง (Calidris ruficollis) นกตีนเหลือง (Tringa brevipes)

ความหลากหลายของเห็ดราในป่าชายเลนจังหวัดระยอง
          ในบริเวณพื้นที่ตำบลเนินฆ้อ อำเภอแกลง พบจำนวนทั้งสิ้น 2 วงศ์ (Family) 2 สกุล (Genus) 2 ชนิด (Species) ได้แก่ (Phellinus sp.) และ (Microporus sp.)

ความหลากหลายของสัตว์น้ำเศรษฐกิจในป่าชายเลนจังหวัดระยอง
          
บริเวณเนินฆ้อและตำบลปากน้ำประแส อำเภอแกลง จังหวัดระยอง พบสัตว์น้ำเศรษฐกิจทั้งหมด 7 วงศ์ 8 ชนิด จำแนกเป็น กลุ่มปลา (Chordata) 4 วงศ์ 4 ชนิด กลุ่มกุ้ง/ปู (Crustacean) 2 วงศ์ 3 ชนิด และกลุ่มแมงดาทะเล (Arthropoda) 1 วงศ์ 1 ชนิด โดยวงศ์ที่พบจำนวนชนิดมากที่สุดคือ วงศ์ Portunidae (วงศ์ปู) พบ 2 ชนิด ได้แก่ ปูม้าและปูทะเล ส่วนวงศ์ที่เหลือ พบอย่างละ 1 ชนิด เช่น วงศ์ Mugilidae (วงศ์ปลากระบอก) ได้แก่ ปลากระบอก วงศ์ Ambassidae (วงศ์ปลาแป้น) ได้แก่ ปลาแป้น และวงศ์ Limulidae (วงศ์แมงดาทะเล) ได้แก่ แมงดาทะเล เป็นต้น

ความหลากหลายของสิ่งมีชีวิตพื้นป่าชายเลนจังหวัดระยอง
          
ในบริเวณตำบลเนินฆ้อและตำบลปากน้ำประแส อำเภอแกลง จังหวัดระยอง พบทั้งหมด 2 วงศ์ (Family) 2 สกุล (Genus) 2 ชนิด (Specie) มีความหนาแน่นรวมเท่ากับ 8.50 ตัวต่อตารางเมตร ชนิดที่พบมากที่สุด คือ ไส้เดือนทะเล มีความหนาแน่นเท่ากับ 8.00 ตัวต่อตารางเมตร ส่วนปูแสมก้ามส้ม มีความหนาแน่นเพียง 0.50 ตัวต่อตารางเมตร เมื่อพิจารณาความหลากหลายของประชาคมสิ่งมีชีวิตพื้นป่าชายเลนบริเวณจังหวัดระยอง พบว่ามีค่าดัชนีความหลากหลายทางชีวภาพ (H’) เท่ากับ 2.89 ค่าดัชนีความชุกชุมของชนิดพันธุ์ (d) เท่ากับ 0.47 และค่าดัชนีความสม่ำเมอ (J’) เท่ากับ 4.17

การใช้ประโยชน์ที่ดินในพื้นที่ป่าชายเลน
          การเปลี่ยนแปลงพื้นที่ป่าชายเลนในจังหวัดระยอง เกิดจากการใช้ประโยชน์ที่ดินในพื้นที่ป่าชายเลนเพื่อกิจกรรมอื่นๆ เช่น การเกษตร นากุ้ง ท่าเทียบเรือ เป็นต้น จากโครงการจำแนกเขตการใช้ประโยชน์ที่ดินป่าชายเลน พ.ศ. 2552 ได้จำแนกเขตการใช้ประโยชน์พื้นที่ป่าชายเลนออกเป็นพื้นที่ต่างๆ แยกตามเขตการปกครองระดับอำเภอ

พื้นที่ป่าชายเลนจังหวัดระยอง ระหว่างปี พ.ศ. 2504 – 2557

          กรมทรัพยากรทางทะเลและชายฝั่ง ได้ดำเนินการโครงการจำแนกเขตการใช้ประโยชน์ที่ดินป่าชายเลน พ.ศ. 2559 เพื่อจำแนกเขตการใช้ประโยชน์พื้นที่ป่าชายเลนออกเป็นพื้นที่ต่างๆ  พบว่า ในปี 2559 จังหวัดระยอง มีพื้นที่ป่าชายเลนในความรับผิดชอบของกรมทรัพยากรทางทะเลและชายฝั่ง รวม ๓๑,๗๒๒ ไร่ เป็นพื้นที่ป่าชายเลนคงสภาพ จำนวน ๑๐,๑๙๐.๗๓ ไร่ นอกนั้นเป็นพื้นที่อื่น ๆ ได้แก่ พื้นที่เพาะเลี้ยงสัตว์น้ำ เกษตรกรรม เมืองและสิ่งก่อสร้าง พื้นที่ทิ้งร้าง ป่าชายหาด ป่าบก หาดเลน และพื้นที่เปลี่ยนแปลงแนวชายฝั่ง

รูปแบบการใช้ประโยชน์ที่ดินป่าชายเลนจังหวัดระยอง ปี พ.ศ. 2557

          การดำเนินการในช่วง 10 ปีที่ผ่านมาของกรมทรัพยากรทางทะเลและชายฝั่ง ดำเนินการด้านป่าชายเลนหลายโครงการ ประกอบด้วยการจำแนกเขตการใช้ประโยชน์ที่ดินป่าชายเลน พ.ศ. 2557 การอนุญาตใช้พื้นที่ป่าชายเลน ป่าชุมชน การปลูกป่าตามนโยบายของรัฐบาล เช่น โครงการปลูกป่าประชารัฐ การปลูกป่าในเมือง การปลูกเสริม การจัดทำเขตพิทักษ์รักษ์สัตว์น้ำ การจัดทำแนวคูแพรก นอกจากนี้ในส่วนของการเฝ้าระวังการบุกรุกพื้นที่ป่าชายเลนยังมีการดำเนินการจับกุมและดำเนินคดีกับผู้บุกรุกในแต่ละพื้นที่มากน้อยต่างกันไป

แผนที่พื้นที่จำแนกเขตการใช้ประโยชน์ที่ดินป่าชายเลนในประเทศไทยปี พ.ศ. 2557


 

สาเหตุของปัญหา การดำเนินงาน มาตรการ และการแก้ไขปัญหาเสื่อมโทรมต่อป่าชายเลน

ข้อมูล : สำนักอนุรักษ์ทรัพยากรป่าชายเลน
วันที่ : 11 ธันวาคม 2561