ขนาด
การจัดการที่ดินชายฝั่ง
  • 1 สิงหาคม 2556
  • 1,244

เกณฑ์กำหนดขอบเขตที่ดินชายฝั่งทะเล

ขอบเขตพื้นที่ชายฝั่งทะเล
          ตามกิจกรรมการจัดการที่ดินชายทะเลสามารถจำแนกได้ 2 ส่วน พื้นที่ส่วนบนบก ได้แก่ พื้นที่ที่ดินชายทะเลของเขตอิทธิพลชั้นในหรือเขตพัฒนาที่ดินชายทะเล ลักษณะเป็นที่ราบลุ่มชายฝั่งทะเล (coastal plain) ซึ่งพิจาณาได้จากคุณลักษณะต่างๆ อาทิ เช่น คุณสมบัติของดินที่เกิดจากทะเลหรือได้รับอิทธิพลจากทะเล ลักษณะทางภูมิสัณฐาน ลักษณะพืชพรรณ ลักษณะทางสมุทรศาสตร์ และส่วนพื้นทะเลชายฝั่งได้แก่ พื้นน้ำทะเลที่ครอบคลุมตั้งแต่ฝั่งทะเลลงไปในทะเล โดยพิจารณาจากทรัพยากรและขอบเขตทางภูมิศาสตร์ ดังนี้

1. พื้นที่บนบกหรือเขตอิทธิพลชั้นในของที่ดินชายทะเล
          ข้อพิจารณาหลักพิจารณาจากลักษณะของ
          1.1 ลักษณะดิน พิจารณาจากลักษณะดินที่มีความสัมพันธ์กับอิทธิพลของทะเล โดยจำแนกอย่างกว้างๆ ได้ดังนี้ ดินชายทะเล ดินเค็มจากอิทธิพลของน้ำทะเล ดินเกิดจากตะกอนน้ำกร่อย ดินอินทรียวัตถุ ดินที่ถูกทับถมจากตมทะเล เป็นต้น และจากการศึกษาพบว่ามีชุดดินทั้งหมด 53 ชุดดิน แยกตาม Order ได้ดังนี้
          - Order Histosolsพบ 2 ชุดดิน ได้แก่ ดินชุดนราธิวาส (Nw), ดินชุดกาบแดง (Kd)
          - Order Histosolsพบ 2 ชุดดิน ได้แก่ ดินชุดนราธิวาส (Nw), ดินชุดกาบแดง (Kd)
          - Order Utisolsพบ 13 ชุดดิน ได้แก่ ดินชุดฉลอง (Chl), ดินชุดคลองนกกระทุง (Knk), ดินชุดกระบี่ (Kbi), ดินชุดปากจั่น (Pac), ดินชุดภูเก็ต(Pkem), ดินชุดท้ายเหมือง (Tim), ดินชุดควนกาหลง (Kkl), ดินชุดน้ำกระจาย (Ni), ดินชุดโคกเคียน (Ko), ดินชุดบางนรา (Ba), ดินชุดแกลง (Kl)
          - Order Alfisolsพบ 3 ชุดดิน ได้แก่ ดินชุดละงู (Lgu), ดินชุดชลบุรี (Cb), ดินชุดผักกาด (Pat)
          - Order Inceptilsolsพบ30 ชุดดินได้แก่ดินชุดตากใบ (Ta), ดินชุดเกาะใหญ่ (Koy), ดินชุดสมุทรปราการ (Sm), ดินชุดฉะเชิงเทรา (Cc), ดินชุดดอนเมือง (Don), ดินชุดบางกอก (Bk), ดินชุดบางน้ำเปรี้ยว (Bp), ดินชุดบางเขน (Bn), ดินชุดอยุธยา (Ay), ดินชุดธนบุรี (b), ดินชุดมหาโพธิ์ (Ma), ดินชุดพานทอง (Ptg), ดินชุดบางแพ (Bph), ดินชุดสมุทรสงคราม (Sso), ดินชุดท่าขวาง (Tq), ดินชุดรังสิต (Rs), ดินชุดองครักษ์ (Ok), ดินชุดชะอำ (Ca), ดินชุดเสนา (Se), ดินชุดธัญญบุรี (Tan), ดินชุดห้วยโป่ง (Hp), ดินชุดคลองซาก (Kc)
          - Order Entisolsพบ 14 ชุดดิน ได้แก่ ดินชุดทรายขาว (Sai), ดินชุดต้นไทร (Ts), ดินชุดระแงะ (Ra), ดินชุดบาเจาะ (Bc), ดินชุดหลังสวน (Lan), ดินชุดไม้ขาว (Mik), ดินชุดพัทยา (Py), ดินชุดระยอง (Ry), ดินชุดสัตหีบ (Sh), ดินชุดบ้านบึง Bbg), ดินชุดหัวหิน (Hh), ดินชุดท่าจีน (Tc), ดินชุดตะกั่วทุ่ง (Tkt), ดินชุดบางปะกง (Bpg)
          1.2 ลักษณะทางภูมิสัณฐาน ปัจจัยลักษณะธรณีฐานที่เกี่ยวข้องกับทะเลหรือเคยสัมพันธ์กับทะเลมาก่อน เช่น Head Land ส่วนของแผ่นดินที่ติดทะเลหรือยื่นลงไปในทะเล ซึ่งเป็นส่วนเหลือค้างจากการกัดกร่อนของอิทธิพลของทะเล ลักษณะเป็นหน้าผาชันหรือแหลมยื่น เช่น แหลมฉบัง (จ.ชลบุรี) แหลมพรหมเทพ (จ.ภูเก็ต) แหลมหัวเขาแดง (จ.สงขลา) ผาแดง (จ.ชุมพร)
          - Marine Terrace คือ ส่วนของชายฝั่งทะเลที่มีลักษณะพื้นที่ราบหรือเกือบราบ เกิดจากการลดระดับของน้ำทะเล หรือเกิดจากการยกตัวของแผ่นดิน บริเวณชายฝั่งทะเลภาคตะวันออกของประเทศ แถบจังหวัดระยอง และชลบุรี พิจารณาจากปัจจัยลักษณะของตะกอน (sediment) และความสูงภูมิประเทศ เป็นตัวจำแนกจากสภาพพื้นที่ทั่วไป เช่น ลักษณะความสูงของ marine terrace จะพบลักษณะภูมิประเทศแบบขั้นบันไดเป็นแนวที่ชัดเจน ส่วนลักษณะการตกตะกอนบริเวณที่เป็น marine terrace จะมีลักษณะของตะกอนที่มีการคัดขนาด (sorting)
          - Former Tidal Flat คือ ส่วนของชายฝั่งทะเลที่อดีตเคยอยู่ในอิทธิพลของน้ำทะเลท่วมถึง ซึ่งปัจจุบันน้ำทะเลไม่ท่วมแล้ว
          - Mud Flat หาดโคลนหรือทะเลโคลน คือ ส่วนของชายฝั่งซึ่งมีสภาพพื้นที่เป็นดินโคลนที่ไม่มีโครงสร้าง บางส่วนอยู่ในอิทธิพลของน้ำขึ้นน้ำลง บางบริเวณพบอยู่พื้นที่ต่ำกว่าระดับทะเลต่ำสุด หรือจมอยู่ใต้ผิวน้ำทะเล มักพบบริเวณชายฝั่งทะเลที่มีลมสงบ
          - Beach ridge และ Sand dune คือ ส่วนของชายฝั่งทะเลที่เป็นแนวสันทรายขนานกับแนวฝั่งหรือชายฝั่งหรือภูมิประเทศแบบเนินทราย เกิดจากอิทธิพลของคลื่น กระแสน้ำบริเวณชายฝั่งและลม บริเวณนี้ดินเป็นทรายที่มีการคัดขนาด บางบริเวณพบซากเปลือกหอย และมักพบเนินทราย (sand dune) ขวางสันทราย (beach ridge) ที่ขนานไปกับชายฝั่งทะเลตามแนวทิศทางลม
          - Runnel หรือ ร่องน้ำระหว่างสันทราย คือ ส่วนของชายฝั่งทะเลที่เป็นลักษณะแนวร่องน้ำที่ยาวขนานไปกับสันทราย ปัจจุบันยังมีน้ำขังและน้ำที่ขังอยู่นี้พบทั้งสภาพน้ำเค็มและน้ำกร่อยขังอยู่ ทั้งนี้ขึ้นอยู่กับภูมิประเทศ บริเวณนี้ไม่พบพืชพรรณขึ้น
          - Estuary หรือ ชวากทะเล ส่วนของชายฝั่งทะเลที่เป็นพื้นที่ปากแม่น้ำขนาดใหญ่ คล้ายอ่าว ปัจจุบันยังมีอิทธิพลของตะกอนทับถมจากลำน้ำในแผ่นดินไหลมาทับถมในสภาวะน้ำกร่อย
          - Delta หรือ ดินดอนสามเหลี่ยมปากแม่น้ำ คือ ส่วนของชายฝั่งทะเลที่ถูกทับถมด้วยตะกอนน้ำจืดและน้ำทะเล เป็นส่วนหนึ่งของชวากทะเล ส่วนใหญ่โผล่พ้นน้ำแล้ว
          - Lagoon ส่วนชายฝั่งทะเลที่มีลักษณะเป็นแอ่งน้ำและเกือบถูกปิดล้อม หรือปิดล้อมแล้ว แต่ยังคงอยู่ภายใต้อิทธิพลของน้ำทะเล
          - Marsh (ที่ลุ่มชื้นแฉะ) และ Swamp (ที่ลุ่มน้ำขัง) ส่วนของชายฝั่งทะเล เป็นที่ลุ่มชื้นแฉะและที่ลุ่มน้ำขัง ซึ่งเคยอยู่ภายใต้อิทธิพลของน้ำทะเลมาก่อน ปัจจุบันมีพรรณไม้น้ำขึ้นปะปนกับไม้โกงกาง
          - Off Shore Bar คือ ส่วนชายฝั่งทะเลที่เป็นเนินทรายนอกชายฝั่งทะเล พบบริเวณเขตอิทธิพลของน้ำขึ้นน้ำลง อาจเห็นได้เป็นสันทรายในทะเลและมักจมอยู่ใต้ทะเล

ลักษณะทางภูมิศาสตร์ของชายฝั่งทะเล

ลักษณะทางภูมิศาสตร์ของชายฝั่งทะเล ที่มา : คณะกรรมการภูมิศาสตร์แห่งชาติ, 2547

ข้อพิจารณารอง โดยพิจารณาจากลักษณะ
          ก) ลักษณะพืชพรรณ ปัจจัยลักษณะพืชพรรณ และสังคมพืช ที่มีความสัมพันธ์เกี่ยวข้องกับพื้นที่ชายฝั่งทะเล เช่น ไม้โกงกาง ไม้แสม ไม้เสม็ด ลำแพนทะเล ไม้โปร่ง ต้นเฟิร์น ไม้ถั่วขาว ไม้ประสัก ไม้ประสักแดง ไม้ฝาด ต้นจาก ไม้ตะบูน เป็นต้น รวมทั้งสังคมสัตว์ที่อาศัยในสังคมพืชในพื้นที่ดินชายทะเล
          ข) สภาพการใช้ที่ดิน ปัจจัยลักษณะการใช้ประโยชน์ที่ดินจะเป็นปัจจัยในการจำแนกพื้นที่ชายฝั่งทะเล เช่น การเพาะเลี้ยงสัตว์น้ำชายฝั่ง การทำนาเกลือ การพัฒนาการเกษตรในพื้นที่ดินเค็มและดินเปรี้ยว รวมทั้งการเกษตรกรรมที่สามารถจำแนกตามชนิดพันธุ์เหมาะสมต่อพื้นที่ดินเค็ม เป็นต้น
          ค) ลักษณะทางสมุทรศาสตร์ ใช้ปัจจัยลักษณะการขึ้นลงของน้ำทะเล พิจารณาถึงสภาพปัจจุบันที่เกี่ยวข้องกับอิทธิพลของน้ำทะเล การขึ้นลงของน้ำทะเลนั้นเป็นปัจจัยที่ให้ผลกระทบโดยตรงต่อการใช้ที่ดินที่มีผลต่อเนื่องกับเขตอิทธิพลชั้นนอกของที่ดินชายทะเล เกณฑ์ที่ใช้การกำหนดยึดถือผลเฉลี่ยของการขึ้นลงของน้ำทะเลปกติที่ระดับน้ำทะเลสูงสุดในขอบเขต - น้ำทะเลในอ่าวไทย มีความต่างระดับของน้ำลงต่ำสุดและน้ำขึ้นสูงสุดประมาณ 0.43-1.67 เมตร ผลเฉลี่ยของการขึ้นของน้ำทะเลสูงจากระดับน้ำทะเลปกติ - น้ำทะเลฝั่งทะเลอันดามัน มีระดับความแตกต่างระดับผลเฉลี่ยของการขึ้นของน้ำทะเลสูงสุดจากระดับน้ำทะเลปกติ ประมาณ 1.25 เมตร น้ำลงต่ำสุดและน้ำขึ้นสูงสุด ประมาณ 1.73-2.50 เมตรเกณฑ์ที่ใช้ในการจำแนก “ที่ดิน” ตามนิยามของประมวลกฎหมายที่ดิน พ.ศ 2497 ใช้ปัจจัยลักษณะการขึ้นลงของน้ำทะเลเช่นกัน โดยพิจารณาตามคำจำกัดความของที่ดินให้หมายรวม “ที่ชายทะเลด้วย” ที่ชายทะเลตามลักษณะทางภูมิศาสตร์หมายถึงพื้นที่ดินระหว่างแนวน้ำขึ้นสูงสุดกับน้ำลงต่ำสุด ดังนั้น พื้นที่ดินบนฝั่งทะเลเริ่มจากแนวระดับน้ำทะเลลงต่ำสุดหรือลงเต็มที่ตามเกณฑ์สมุทรศาสตร์ขึ้นไป
          ง) แนวเขตกันชน เป็นปัจจัยที่อาจนำมาใช้ช่วยพิจารณาในกรณีที่ไม่สามารถกำหนดขอบเขตของพื้นที่ชายฝั่งทะเลได้ชัดเจน หรือใช้เป็นมาตรการในการควบคุมมลพิษที่จะลงสู่พื้นที่ชายฝั่งทะเล

2. พื้นที่ทะเล
          พื้นที่ทะเล ครอบคลุมพื้นที่ตั้งแต่ฝั่งทะเลลงไปในทะเลจรดไหล่ทวีป เป็นพื้นที่ชายฝั่งทะเลที่ติดต่อเนื่องกับพื้นที่ราบชายฝั่งทะเลของส่วนพื้นที่ชายฝั่งทะเลบนบก ทะเลหรือพื้นที่น้ำชายฝั่งทะเลเป็นอาณาบริเวณที่ได้รับผลกระทบโดยตรงกับการพัฒนาการใช้ประโยชน์ที่ดินบนฝั่ง ทั้งจากเขตอิทธิพลชั้นนอกและเขตอิทธิพลชั้นในของที่ดินชายทะเล เช่น ตะกอนดินที่พัดพามาทับถมเป็นที่ดินดอนสามเหลี่ยมบริเวณปากแม่น้ำ หรือปริมาณน้ำจืดจากแม่น้ำลำคลองจะสามารถเปลี่ยนแปลงความเค็มของน้ำทะเลใกล้ฝั่งในฤดูกาลต่างๆ เป็นต้น สามารถพิจารณาได้จากทรัพยากรและขอบเขตทางภูมิศาสตร์ ดังต่อไปนี้
          - แนวปะการัง
          - แนวหญ้าทะเล
          - แนวหาดเลน
          - แนวการเพาะเลี้ยงสัตว์น้ำชายฝั่ง
          - ไหล่ทวีป

ที่มา : ส่วนจัดการที่ดินชายฝั่ง กรมพัฒนาที่ดิน , 2545

องค์ความรู้ที่น่าสนใจ
  • ปฏิทินทะเล
    ปฏิทินทะเล
  • แมงกะพรุนพิษ
    เป็นสัตว์ไม่มีกระดูกสันหลัง จัดอยู่ในไฟลัมไนดาเรีย (Cnidaria) เช่นเดียวกันกับดอกไม้ทะเล (sea anemones) และปะการัง แมงกะพรุนที่พบได้บ่อยที่สุดจัดอยู่ในกลุ่ม Scyphozoa
  • ขยะทะเล
    ขยะทะเล
  • หาดในประเทศไทย
    จากการสำรวจแหล่งธรรมชาติประเภทหาดทรายทั่วประเทศ ของกรมทรัพยากรทางทะเลและชายฝั่ง กระทรวงทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมในปี 2560 พบว่ามีชายหาดรวม 521 แห่ง กระจายตัวอยู่ในพื้นที่ 21 จังหวัด โดยอยู่ทางฝั่งอ่าวไทย 360 แห่ง แบ่งเป็นชายหาดที่อยู่ในเขตอุทยานแห่งชาติ (กรมอุทยานแห่งชาติ สัตว์ป่า และพันธุ์พืช) 49 แห่ง อยู่ในความรับผิดชอบของหน่วยงานอื่นๆ เช่น ท้องถิ่น กองทัพเรือ และส่วนราชการอื่นๆ อีก 311 แห่ง สำหรับข้อมูลชายหาดฝั่งทะเลอันดามัน พบว่ามีชายหาด 161 แห่ง อยู่ในเขตอุทยานแห่งชาติ 78 แห่ง นอกเขตอุทยานแห่งชาติ 83 แห่ง
  • น้ำทะเลเปลี่ยนสี
    ปรากฎการณ์น้ำเปลี่ยนสีเกิดจากการเพิ่มปริมาณสารอาหารบริเวณชายฝั่ง ซึ่งเป็นสาเหตุสำคัญที่ทำให้แพลงก์ตอนเจริญเติบโตอย่างรวดเร็ว ปริมาณสารอาหารที่เพิ่มขึ้นส่วนใหญ่นั้นมักเกิดจากกิจกรรมของมนุษย์
  • วาฬ/โลมา
    วาฬ/โลมา
  • ป่าชายหาดและป่าพรุ
    ป่าชายหาดและป่าพรุ
  • วาฬบรูด้า
    วาฬบรูด้า
  • นกในเขตชายฝั่งทะเล
    นกในระบบนิเวศชายฝั่งทะเล