ลุ่มน้ำทะเลสาบสงขลา

สภาพทางกายภาพและธรรมชาติ

สภาพทางกายภาพและธรรมชาติที่แตกต่างกันในแต่ละส่วนของทะเลสาบ แบ่งทะเลสาบออกเป็น 4 ตอนใหญ่ๆ คือ

ทะเลน้อย
          ทะเลน้อยเป็นส่วนที่อยู่ทางตอนเหนือสุดของทะเลสาบ มีพื้นที่ประมาณ 28 ตร.กม. และมีความลึกเฉลี่ยประมาณ 1.5 เมตร เป็นทะเลสาบน้ำจืด ที่แยกส่วนค่อนข้างชัดเจนกับทะเลสาบส่วนอื่น โดยมี คลองนางเรียม คลองบ้านกลาง และ คลองยวน เชื่อมต่อระหว่างทะเลน้อย กับทะเลสาบตอนบน (ทะเลหลวง) ปัจจุบัน ทะเลน้อย ถือเป็นพื้นที่ชุ่มน้ำ (Wetland) ส่วนหนึ่งของทะเลน้อยด้านทิศเหนือ ชื่อพรุควนขี้เสียน จัดเป็นพื้นที่อนุรักษ์ตาม อนุสัญญาแรมซาร์ (Ramsar convention) [เมือง Ramsar อยู่ในประเทศ อิหร่าน และเป็นที่ที่มีการร่วมลงนามสนอนุสัญญาครั้งนั้น] นับเป็นพื้นที่ชุ่มน้ำนานาชาติที่สำคัญควรแก่การอนุรักษ์ไว้อย่างยั่งยืน ทะเลน้อยเป็นบึงน้ำจืด มีป่าพรุน้ำจืด มีน้ำท่วมขังตลอดทั้งปี มีความหลากหลายของพืชพรรณไม้เด่น คือ ป่าเสม็ดหรือเสม็ดขาว รองลงมามี ดำตะโก จิกน้ำ หว้าน้ำ ไม้พุ่มก็มีหนาแน่น เช่น เตยน้ำ พืชล้มลุกก็มีมาก ได้แก่ กกสามเหลี่ยม กระจูดหนู บัวหลวง บัวสาย กง เป็นต้น นอกจากนี้ ยังมีความหลากหลายของสัตว์นานาชนิด เช่น มีนกกว่า 220 ชนิด เป็นนกอพยพตามฤดูกาลกว่า 10 ชนิด เช่น นกกระยางไฟหัวเทา เหยี่ยวดำ นกซ่อมทะเลอกแดง เป็นต้น ชนิดที่ใกล้สูญพันธุ์ ได้แก่ นกตะกรุม นกกระทุง เหยี่ยวปลาใหญ่หัวเทา นกกระสาน้อย นกกระสาแดง นกกาบบัว นกช้อนหอยขาว นกหัวโตมลายู เป็นต้น และเป็นแหล่งนกน้ำนานาพันธุ์ ทั้งที่ประจำถิ่นหรือมาจากที่อื่นตามฤดูกาล มีปลากว่า 30 ชนิด สัตว์ครึ่งบกครึ่งน้ำกว่า 10 ชนิด สัตว์เลื้อยคลานกว่า 30 ชนิด และสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมอีกเกือบ 10 ชนิด

ทะเลสาบตอนบน
          ทะเลสาบตอนบนมีชื่อเรียกต่างๆ กัน เช่น ทะเลหลวง บ้าง ทะเลลำปำ บ้าง ทะเลพัทลุง บ้าง ทะเลสาบตอนบน อยู่ถัดจากทะเลน้อยลงมาทางใต้ลงมาจนถึงบริเวณตำบลเกาะใหญ่ อำเภอกระแสสินธุ์ จังหวัดสงขลา และบ้านแหลมจองถนน อำเภอเขาชัยสน จังหวัดพัทลุง เป็นห้วงน้ำที่กว้างใหญ่ที่สุดเมื่อเปรียบกับส่วนอื่นๆ ของทะเลสาบ มีพื้นที่ประมาณ 460 ตร.กม. มีความลึกเฉลี่ยประมาณ 2 ม. น้ำในบริเวณนี้ปกติเป็นน้ำจืด แต่บางปีก็มีการรุกของน้ำเค็มค่อนข้างสูงในหน้าแล้ง ทำให้ระดับความเค็มของน้ำสูงขึ้นได้ ปัจจุบันเชื่อว่าเป็นแหล่งที่อยู่อาศัยของ โลมาอิรวดี

ทะเลสาบตอนกลาง
          ทะเลสาบตอนกลาง อยู่ถัดลงมาจากทะเลสาบตอนบน คือ ตั้งแต่บริเวณแนวเกาะใหญ่ อำเภอกระแสสินธุ์ จังหวัดสงขลา และแหลมจองถนน อำเภอเขาชัยสน จังหวัดทัทลุง ลงมาถึงบริเวณปากรอ อำเภอสิงหนคร จังหวัดสงขลา ทะเลสาบตอนกลางมีพื้นที่ประมาณ 380 ตร.กม. ความลึกเฉลี่ยประมาณ 2 ม. เป็นส่วนของทะเลสาบที่มีเกาะอยู่มากมายหลายเกาะ เช่น เกาะสี่-เกาะห้า ซึ่งเป็นเกาะที่มีรังนกนางแอ่นที่มีคุณภาพดีที่สุดแห่งหนึ่งของโลก นอกจากนี้ก็มีเกาะหมาก เกาะเสือ เกาโคบ เกาะนางคำ เกาะยวน เกาะแกง พื้นที่ทะเลสาบส่วนนี้เป็นการผสมผสานของน้ำเค็มและน้ำจืด จึงมีระบบนิเวศทั้งน้ำจืด และน้ำกร่อย

ทะเลสาบตอนล่าง
          ทะเลสาบตอนล่างเป็นส่วนของทะเลสาบล่างสุดที่เชื่อมต่อกับอ่าวไทย คือ ตั้งแต่บ้านปากรอ ตำบลปากรอ อำเภอสิงหนคร จังหวัดสงขลา ไปถึงจุดที่เชื่อมกับอ่าวไทย ที่แหลมสนอ่อน อำเภอเมืองสงขลา ทะเลสาบตอนล่างมีพื้นที่ประมาณ 180 ตร.กม. ความลึกเฉลี่ยประมาณ 1.5 ม. ยกเว้นบริเวณช่องแคบที่เชื่อมต่อกับทะเลอ่าวไทยที่มีความลึกประมาณ 12 - 14 ม. ทะเลสาบส่วนนี้เป็นบริเวณที่มีน้ำเค็ม แต่บางส่วนในช่วงฤดูฝนจะเป็นน้ำกร่อยและได้รับอิทธิพลจากน้ำขึ้นน้ำลงอย่างมาก บริเวณทางตอนใต้มีพื้นที่ป่าชายเลนและป่าชุ่มน้ำปกคลุมโดยทั่วไป แต่ปัจจุบันถูกเปลี่ยนไปเป็น พื้นที่อยู่อาศัย และ พื้นที่เพาะเลี้ยงกุ้ง ซึ่งทำให้เกิดมีการระบายน้ำเสียจากชุมชนเมือง โรงงานอุตสาหกรรม และนากุ้ง ทำลายระบบนิเวศและสิ่งแวดล้อมอย่างรุนแรง และมีการวางเครื่องมือประมงประเภทโพงพางและไซนั่งเกือบทั่วทั้งทะเลสาบตอนล่างนี้