แพลงก์ตอนที่สร้างสารชีวพิษ

 
ชนิดที่ก่อพิษ ประเภทของสาร
ชีวพิษ
ช่องทางพิษ
เข้าสู่ร่างกาย
สารชีวพิษหลัก อาการเมื่อได้รับพิษ วิธีปฐมพยาบาล การป้องกัน

Alexandrium catenella,
A. minutum, A. tamarense, Gymnodinium catenatum

และ Pyrodinium bahamense var. compressum


รูป: ประเดิม และคณะ (2559)

พิษอัมพาตในหอย (Paralytic shellfish poisoning
หรือ
Paralytic shellfish toxic หรือ PSP)

บริโภคหอยทะเลบางชนิด

แซกซิท็อกซิน (Saxitoxins)
และอนุพันธุ

พิษมีความรุนแรงต่อระบบประสาทซึ่งหลังจากได้รับพิษเข้าไปประมาณ 30 นาที จะเริ่มปวดแสบปวดร้อนตามริมฝีปากลิ้นและใบหน้าลามลงถึงคอแขนขาจากนั้นจะมีอาการชาเคลื่อนไหวลาบากคล้ายเป็นอัมพาตในกรณีรุนแรงจะเสียชีวิตเนื่องจากหัวใจไม่ทางาน (ภายใน 24 ชั่วโมง)

เปิดทางเดินหายใจ ช่วยหายใจและรีบนำส่งแพทย์โดยด่วน 

หลีกเลี่ยงการกินสัตว์น้ำประเภทหอยโดยเฉพาะในฤดูกาลที่มีการรายงานว่ามีการปนเปื้อนของพิษเหล่านี้

Dinophysis acuminata,
D. acuta, D. fortii,
D. norvegica

รูป: ประเดิม และคณะ (2559)

พิษที่ทำให้ท้องร่วง (Diarrhetic shellfish poisoning หรือ
Diarrhetic shellfish toxic หรือ DSP)
บริโภคสัตว์ทะเล โดยเฉพาะสัตว์น้ำพวกกรองกิน เช่น หอยสองฝา กรดโอคาดาอิก (Okadoic acid) ท้องร่วงอาเจียนมีฤทธิ์ต่อระบบทางเดินอาหารอาจก่อให้เกิดมะเร็งในระบบทางเดินอาหารได้ ควรนำตัวส่งโรงพยาบาลให้เร็วที่สุด เนื่องจากยังไม่วิธีการรักษาเฉพาะ มีเพียงวิธีการรักษาตามอาการเท่านั้น หลีกเลี่ยงการกินสัตว์น้ำประเภทหอย โดยเฉพาะในฤดูกาลที่มีการรายงานว่ามีการปนเปื้อนของพิษเหล่านี้

Pseudo-nitzschia multiseries,
P. pungens (บางสายพันธุ์),
P. pseudodelicatissima,
P. australis, P. seriata 
และ
P. delicatula

รูป: ประเดิม และคณะ (2559)

พิษที่ทำให้ความจำเสื่อม (Amnesic shellfish poison หรือ ASP) บริโภคสัตว์ทะเล โดยเฉพาะสัตว์น้ำพวกกรองกิน เช่น หอยสองฝา กรดโดโมอิก (Domoic acid) อาการเริ่มภายใน 24 ชั่วโมงมีการหดตัวของกล้ามเนื้อปวดท้องอย่างรุนแรง อาเจียนและง่วงซึมเวียนศีรษะในขั้นรุนแรงอาจมีผลกระทบต่อระบบประสาทส่วนกลางทาให้สูญเสียความทรงจาหรืออาจเสียชีวิตได้ ควรนำตัวส่งโรงพยาบาลให้เร็วที่สุด เนื่องจากยังไม่วิธีการรักษาเฉพาะ มีเพียงวิธีการรักษาตามอาการเท่านั้น หลีกเลี่ยงการกินสัตว์น้ำประเภทหอย โดยเฉพาะในฤดูกาลที่มีการรายงานว่ามีการปนเปื้อนของพิษเหล่านี้

Azadinium spinosum

รูป: กรมประมง. (2561)

Azaspiracid shellfishpoisoning (AZP) บริโภคสัตว์ทะเล โดยเฉพาะสัตว์น้ำพวกกรองกิน เช่น หอยสองฝา   คลื่นไส้อาเจียนท้องเสียอย่างรุนแรง ปวดท้อง ควรนำตัวส่งโรงพยาบาลให้เร็วที่สุด เนื่องจากยังไม่วิธีการรักษาเฉพาะ มีเพียงวิธีการรักษาตามอาการเท่านั้น หลีกเลี่ยงการกินสัตว์น้ำประเภทหอย โดยเฉพาะในฤดูกาลที่มีการรายงานว่ามีการปนเปื้อนของพิษเหล่านี้

Gymnodinium breve, Chattonella antiqua และ Heterosigma


รูป: ประเดิม และคณะ (2559)

พิษต่อระบบประสาท (Neurotoxin shellfish poisoning หรือ Neurotoxin shellfish toxic หรือ NSP) บริโภคสัตว์ทะเล เบรวีท็อกซิน (Brevetoxins) มีคลื่นไส้อาเจียน และท้องร่วง  ชาตามริมฝีปาก ปลายแขนและปลายขา ประสาทรับความรู้สึกเกี่ยวกับอุณหภูมิเปลี่ยนไปในทางตรงข้าม ปวดแสบปวดร้อนตามตัว ปวดศีรษะ หัวใจเต้นเร็วผิดปกติ ความดันโลหิตสูง ตาพร่ามัว และเป็นอัมพาต ควรนำตัวส่งโรงพยาบาลให้เร็วที่สุด เนื่องจากยังไม่วิธีการรักษาเฉพาะ มีเพียงวิธีการรักษาตามอาการเท่านั้น หลีกเลี่ยงการกินสัตว์น้ำประเภทหอย โดยเฉพาะในฤดูกาลที่มีการรายงานว่ามีการปนเปื้อนของพิษเหล่านี้

Gambierdiscus toxicus, Ostreopsis spp. และ Prorocentrum spp.


รูป: ประเดิม และคณะ (2559)

พิษซิกัวเทรา (Ciguatera toxin) บริโภคสัตว์ทะเล โดยเฉพาะปลาที่อาศัยบริเวณแนวปะการัง เช่น ปลาเก๋า ปลาน้ำดอกไม้ ปลาสาก ปลากะรัง ปลากะพง ปลานกแก้ว เป็นต้น ซิกัวท็อกซิน (Ciguatoxins) มีคลื่นไส้อาเจียน และท้องร่วง ชาตามริมฝีปาก ปลายแขนและปลายขา ประสาทรับความรู้สึกเกี่ยวกับอุณหภูมิเปลี่ยนไปในทางตรงข้าม ปวดแสบปวดร้อนตามตัว ปวดศีรษะ หัวใจเต้นเร็วผิดปกติ ความดันโลหิตสูง ตาพร่ามัว และเป็นอัมพาต ควรนำตัวส่งโรงพยาบาลให้เร็วที่สุด เนื่องจากยังไม่วิธีการรักษาเฉพาะ มีเพียงวิธีการรักษาตามอาการเท่านั้น หลีกเลี่ยงการกินสัตว์น้ำประเภทปลา ที่อาศัยในบริเวณแนวปะการังโดยเฉพาะในฤดูกาลที่มีการรายงานว่ามีการปนเปื้อนของพิษเหล่านี้

เอกสารอ้างอิง
- กรมประมง. 2561. ขั้นตอนการปฏิบัติงานด้านการตรวจติดตามคุณภาพแหล่งรับรองหอยสองฝา. 83 หน้า.
- กรมประมง. สารชีวพิษ. https://www.fisheries.go.th/quality/สารชีวพิษ_58-03-14_final.pdf.
- ประเดิม อุทธยานมณี อติชาต อินทองคำ และเสาวลักษณ์ อดทน. 2559. การแพร่กระจายของแพลงก์ตอนพืชที่คาดว่าสามารถสร้างสารชีวพิษ. ใน: ประมวลผลงานวิจัย การประชุมวิชาการวิทยาศาสตร์ทางทะเล ครั้งที่ 4: วิทยาการของทะเลสีคราม. วันที่ 10-12 มิ.ย. 2557. ณ ศูนย์ประชุมนานาชาติฉลองสิริราชสมบัติครบ 60 ปี มหาวิทยาลัยสงขลานครินทร์ อ.หาดใหญ่ จ.สงขลา. หน้า 48–58.

ข้อมูล : คณะทำงานด้านสัตว์มีพิษทางทะเล ภายใต้คณะอนุกรรมการด้านบริหารจัดการทรัพยากรทางทะเล
วันที่ : 3 เมษายน 2562