แมงกะพรุนพิษ สารสนเทศ ทช. ระบบฐานข้อมูลกลางและมาตรฐานข้อมูลทรัพยากรทางทะเลและชายฝั่ง

สรุปผลการดำเนินการเกี่ยวกับสถานการณ์แมงกะพรุนพิษในประเทศไทย

1. จากข้อมูลสถิติการบาดเจ็บรุนแรง (หมดสติ) และเสียชีวิตจากแมงกะพรุนกล่องของกองระบาดวิทยา กรมควบคุมโรค กระทรวงสาธารณสุข ระหว่างปี พ.ศ. 2542– เดือนพฤษภาคม 2563 มีจำนวน 38 ราย และ 8 ราย ตามลำดับ รวมทั้งสิ้น 46 ราย (ไม่ระบุสถานที่ 2 ราย) (รูปที่ 1) พื้นทีเสี่ยงภัยมี 18 จังหวัด ได้แก่ จังหวัดตราด จันทบุรี ระยอง ชลบุรี เพชรบุรี ประจวบ ชุมพร สุราษฎร์ธานี นครศรีธรรมราช สงขลา ปัตตานี นราธิวาส ระนอง พังงา ภูเก็ต กระบี่ ตรัง และสตูล 

2. กรมทรัพยากรทางทะเลและชายฝั่ง และกรมควบคุมโรค ร่วมกันลงนามในบันทึกความเข้าใจและความร่วมมือด้านองค์ความรู้เกี่ยวกับแมงกะพรุนพิษ จำนวน 2 ฉบับ เพื่อร่วมดำเนินการในด้านพัฒนาองค์ความรู้เกี่ยวกับความหลากหลายชนิด การแพร่กระจาย และฤดูกาลของแมงกะพรุนกล่องในประเทศไทย รวมถึงองค์ความรู้ทางการแพทย์ และสาธารณสุขที่เกี่ยวข้อง ฉบับที่ 1 ลงนามเมื่อวันที่ 6 มิถุนายน 2554 มีระยะเวลา 2 ปี และฉบับที่ 2 ลงนามเมื่อวันที่ 3 มิถุนายน 2557 มีระยะเวลา 4 ปี 

3. กรมควบคุมโรค โดยกองระบาดวิทยา ได้พัฒนาวิธีการช่วยเหลือและปฐมพยาบาลผู้ป่วยที่สัมผัสแมงกะพรุนกล่อง ซึ่งมีขั้นตอนการปฏิบัติที่แตกต่างจากความคุ้นเคยของคนไทยในอดีต คือ การใช้น้ำส้มสายชูราดที่บริเวณที่สัมผัสแมงกะพรุนพิษเป็นระยะเวลาไม่น้อยกว่า 30 วินาที เพื่อทำลายกลไกการยิงเข็มพิษเพิ่มเข้าสู่ร่างกาย

4. กรมทรัพยากรทางทะเลและชายฝั่ง ได้ผลิตสื่อประชาสัมพันธ์เพื่อเผยแพร่ความรู้เกี่ยวกับแมงกะพรุนกล่อง ได้แก่ หนังสือการ์ตูนแมงกะพรุน เป็นต้น สื่อวิดีทัศน์ เรื่อง ทำความรู้จักชนิดของแมงกะพรุน และ เรื่อง พิษร้ายจากแมงกะพรุนกล่องและการปฐมพยาบาล ออกแบบป้ายประชาสัมพันธ์การพยาบาลเบื้องต้นเมื่อสัมผัสแมงกะพรุนพิษ รวมทั้งติดตั้งป้ายประชาสัมพันธ์การปฐมพยาบาลและติดตั้งเสาน้ำส้มสายชูใน 18 จังหวัด รวม 544 จุด พร้อมทั้งจัดฝึกอบรม บรรยายให้ความรู้เรื่อง องค์ความรู้เกี่ยวกับแมงกะพรุนพิษและการปฐมพยาบาล และจัดนิทรรศการให้นักเรียน นักศึกษา และบุคคลทั่วไปใน 20 จังหวัดชายฝั่งทะเล 123 ครั้ง มีผู้ร่วมกิจกรรมจำนวน 14,649 คน และจัดทำโครงการนำร่องติดตั้งตาข่ายกันแมงกะพรุนพิษในพื้นที่เกาะสมุย จังหวัดสุราษฎร์ธานี และเกาะหมาก จังหวัดตราด

5. ในปีงบประมาณ 2558 กรมทรัพยากรทางทะเลและชายฝั่ง ได้จัดทำแผนงานการเฝ้าระวังและป้องกันการบาดเจ็บจากแมงกะพรุนพิษ และกำหนดแนวทางในการเฝ้าระวังและเตือนภัยแมงกะพรุนพิษในพื้นที่ชายฝั่งทะเล (รูปที่ 1) ปัจจุบันมีรายละเอียด ดังนี้

5.1 พื้นที่เฝ้าระวัง เป็นพื้นที่ที่มีโอกาสพบแมงกะพรุนกล่อง ประกอบด้วยพื้นที่ชายฝั่งทะเล 16 จังหวัด ได้แก่ จังหวัดระนอง พังงา ตรัง จันทบุรี ระยอง ชลบุรี ฉะเชิงเทรา สมุทรปราการ กรุงเทพมหานคร สมุทรสาคร สมุทรสงคราม ประจวบคีรีขันธ์ นครศรีธรรมราช สงขลา ปัตตานี และนราธิวาส มีแนวทางดำเนินการ ดังนี้ เร่งรัดให้มีการติดตั้งป้ายประชาสัมพันธ์การปฐมพยาบาลให้ครบทุกพื้นที่ชายหาดท่องเที่ยว ประชาสัมพันธ์ให้ชุมชนและผู้ประกอบการในพื้นที่ได้มีความรู้ความเข้าใจเกี่ยวกับแมงกะพรุนกล่องและการปฐมพยาบาลเบื้องต้น จัดฝึกอบรมเจ้าหน้าที่กู้ภัย ทีมแพทย์และพยาบาลในพื้นที่ให้เข้าใจถึงแนวทางการปฐมพยาบาลและรักษาที่ถูกต้อง

5.2 พื้นที่ป้องกันภัย เป็นพื้นที่ที่มีประวัติการบาดเจ็บรุนแรงหรือเสียชีวิตจากการสัมผัสแมงกะพรุนกล่อง ใน 7 จังหวัด ได้แก่ จังหวัดตราด เพชรบุรี ชุมพร สุราษฎร์ธานี ภูเก็ต กระบี่ และ จังหวัดสตูล ทั้งนี้มีแนวทางดำเนินการ เหมือนกับในพื้นที่เฝ้าระวัง แต่เพิ่มการติดตั้งตาข่ายกันแมงกะพรุนกล่องในพื้นที่และฤดูกาลที่มีความเสี่ยงสูง

6. กรมทรัพยากรทางทะเลและชายฝั่ง เสนอแนวทางในการเฝ้าระวังและป้องกันการบาดเจ็บจากแมงกะพรุนพิษเป็นเรื่องเร่งด่วนที่ต้องบริหารจัดการในวาระของคณะกรรมการทรัพยากรทะเลและชายฝั่งจังหวัด เพื่อผลักดันเชิงนโยบายให้หน่วยงานที่เกี่ยวข้อง ได้แก่ สาธารณสุขจังหวัด องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น การท่องเที่ยว และโรงพยาบาล เป็นต้น นำแนวทางในการเฝ้าระวังและป้องกันการบาดเจ็บจากแมงกะพรุนพิษในพื้นที่เฝ้าระวังและพื้นที่ป้องกันภัยไปปฏิบัติระดับพื้นที่ของจังหวัดต่าง ๆ ต่อไป โดยเร่งรัดให้มีการติดตั้งป้ายประชาสัมพันธ์การพยาบาลเบื้องต้นและเสาน้ำส้มสายชูให้ครบทุกพื้นที่ชายหาดท่องเที่ยว โดยเฉพาะในฤดูกาลที่มีโอกาสพบแมงกะพรุนกล่อง มีการมอบหมายให้หน่วยงานในพื้นที่ดูแลรับผิดชอบเกี่ยวกับขวดน้ำส้มสายชู ประชาสัมพันธ์ให้ชุมชนและผู้ประกอบการในพื้นที่ได้มีความรู้ความเข้าใจเกี่ยวกับแมงกะพรุนกล่องและการปฐมพยาบาลเบื้องต้น จัดฝึกอบรมเจ้าหน้าที่กู้ภัย ทีมแพทย์และพยาบาลในพื้นที่ให้เข้าใจถึงแนวทางการปฐมพยาบาลและรักษาที่ถูกต้อง รวมทั้งติดตั้งตาข่ายกันแมงกะพรุนกล่องในพื้นที่และฤดูกาลที่มีความเสี่ยงสูง

7. กรมทรัพยากรทางทะเลและชายฝั่ง กรมควบคุมโรค กรมทรัพยากรทางทะเลและชายฝั่ง กรมแพทย์ทหารเรือ กรมอุทยานแห่งชาติ สัตว์ป่า และพันธุ์พืช กรมส่งเสริมการปกครองท้องถิ่น สำนักงานปลัดกระทรวงการท่องเที่ยวและกีฬา มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ มหาวิทยาลัยบูรพา มหาวิทยาลัยมหิดล ร่วมกันลงนามบันทึกข้อตกลงว่าด้วยความร่วมมือด้านการป้องกันการบาดเจ็บและเสียชีวิตจากแมงกะพรุนพิษ เมื่อวันที่ 21 พฤษภาคม 2562 ณ โรงแรมอมารี ดอนเมือง แอร์พอร์ต โดยหน่วยงานที่ลงร่วมนามบันทึกข้อตกลงดังกล่าวได้ตระหนักถึงความสำคัญของความร่วมมือในด้านการพัฒนาองค์ความรู้ เกี่ยวกับความหลากหลายชนิด การแพร่กระจาย และฤดูกาลของแมงกะพรุนพิษในประเทศไทย รวมถึงองค์ความรู้ทางการแพทย์และสาธารณสุขที่เกี่ยวข้อง อันก่อให้เกิดการพัฒนาด้านวิชาการระหว่างหน่วยงานให้เจริญก้าวหน้าอย่างต่อเนื่องและเกิดประโยชน์สูงสุดต่อสุขภาพ และชีวิตของประชาชน ทั้งนี้ เพื่อให้มีแนวทางการประสานความร่วมมือและการร่วมดำเนินการที่ชัดเจน ทำให้เกิดความเข้าใจในการพัฒนาความก้าวหน้าด้านการแลกเปลี่ยนข้อมูล การกำหนดแนวทางการป้องกัน การสื่อสารความเสี่ยง ด้านองค์ความรู้เกี่ยวกับแมงกะพรุนพิษ

รูปที่ 1 ลำดับเหตุการณ์เกี่ยวกับการบาดเจ็บรุนแรงและเสียชีวิตจากแมงกะพรุนพิษ และการพัฒนาการเฝ้าระวังและการดำเนินงานป้องกันการบาดเจ็บจากแมงกะพรุนพิษ

 

ข้อมูล : สถาบันวิจัยและพัฒนาทรัพยากรทางทะเลและชายฝั่ง
วันที่ : 28 พฤษภาคม 2563