แมงกะพรุนพิษ สารสนเทศ ทช. ระบบฐานข้อมูลกลางและมาตรฐานข้อมูลทรัพยากรทางทะเลและชายฝั่ง

สรุปผลการดำเนินการเกี่ยวกับสถานการณ์แมงกะพรุนพิษในประเทศไทย

ตามที่มีเหตุการณ์นักท่องเที่ยวได้รับบาดเจ็บ และเสียชีวิตจากการถูกพิษแมงกะพรุนกล่องในหลายพื้นที่ของประเทศ กระทรวงทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม ได้มอบหมายกรมทรัพยากรทางทะเลและชายฝั่ง ดำเนินการในส่วนที่เกี่ยวข้อง โดยมีผลการดำเนินงานที่เกี่ยวข้องกับแมงกะพรุนพิษ โดยสรุปดังนี้

1. กรมทรัพยากรทางทะเลและชายฝั่ง และกรมควบคุมโรค ร่วมกันลงนามในบันทึกความเข้าใจ และความร่วมมือด้านองค์ความรู้เกี่ยวกับแมงกะพรุนพิษ จำนวน 2 ฉบับ เพื่อร่วมดำเนินการในด้านพัฒนาองค์ความรู้เกี่ยวกับความหลากหลายชนิด การแพร่กระจาย และฤดูกาลของแมงกะพรุนกล่องในประเทศไทย รวมถึงองค์ความรู้ทางการแพทย์ และสาธารณสุขที่เกี่ยวข้อง ฉบับที่ 1 ลงนามเมื่อวันที่ 6 มิถุนายน 2554 มีระยะเวลา 2 ปี และฉบับที่ 2 ลงนามเมื่อวันที่ 3 มิถุนายน 2557 มีระยะเวลา 4 ปี

2. กรมควบคุมโรค โดยสำนักระบาดวิทยา ทำการรวบรวมข้อมูลสถิติการบาดเจ็บรุนแรง (หมดสติ) และเสียชีวิตจากแมงกะพรุนกล่อง ระหว่างปี พ.ศ. 2542-2561 จำนวน 22ครั้ง โดยมีรายงานผู้ป่วยสงสัยเสียชีวิตจากแมงกะพรุนกล่อง จำนวน 8 ราย และผู้ป่วยหมดสติ (บาดเจ็บรุนแรง) จากแมงกะพรุนกล่อง จำนวน 14 ราย

3. กรมทรัพยากรทางทะเลและชายฝั่ง ได้ดำเนินการศึกษาชนิดและการแพร่กระจายของแมงกะพรุนกล่อง ระหว่างปี พ.ศ. 2553-2561 ครอบคลุมพื้นที่จังหวัดชายฝั่งทะเลอันดามัน และอ่าวไทย รวม 21 จังหวัด พบแมงกะพรุนกล่องจำนวนประมาณ 11 ชนิด

4. กรมทรัพยากรทางทะเลและชายฝั่ง ได้ดำเนินการผลิตสื่อประชาสัมพันธ์เพื่อเผยแพร่ความรู้เกี่ยวกับแมงกะพรุนกล่อง อาทิ คู่มือการศึกษาความหลากหลายของแมงกะพรุนในน่านน้ำไทย หนังสือการ์ตูนแมงกะพรุน เป็นต้น เพื่อประชาสัมพันธ์ให้ความรู้เกี่ยวกับแมงกะพรุนกล่องกับกลุ่มชุมชนชายฝั่ง องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นและภาคราชการ รวมทั้งติดตั้งป้ายประชาสัมพันธ์และติดตั้งเสาน้ำส้มสายชูใน 18 จังหวัด รวม 448 จุด พร้อมทั้งจัดการฝึกอบรม บรรยายให้ความรู้เรื่อง องค์ความรู้เกี่ยวกับแมงกะพรุนพิษและการพยาบาลเบื้องต้นให้กับผู้เกี่ยวข้อง และจัดนิทรรศการเผยแพร่ความรู้เกี่ยวกับแมงกะพรุนพิษและการพยาบาลเบื้องต้น ทั้งภาครัฐและเอกชนในพื้นที่ชายฝั่งทะเลใน 18 จังหวัด 104 ครั้งจำนวนรวม 7,628 คน

5. กรมควบคุมโรค โดยสำนักระบาดวิทยา ได้พัฒนาวิธีการช่วยเหลือและปฐมพยาบาลผู้ป่วยที่สัมผัสแมงกะพรุนกล่อง ซึ่งมีขั้นตอนการปฏิบัติที่แตกต่างจากความคุ้นเคยของคนไทยในอดีต คือการที่ต้องใช้น้ำส้มสายชูราดที่แผลเป็นระยะเวลาไม่น้อยกว่า 30 วินาที เพื่อทำลายเข็มพิษที่เหลืออยู่

6. จากผลการศึกษาชนิดและการแพร่กระจายของแมงกะพรุนกล่องในน่านน้ำไทย และสถิติผู้บาดเจ็บและเสียชีวิตจากแมงกะพรุนกล่อง กรมทรัพยากรทางทะเลและชายฝั่ง ได้จำแนกพื้นที่ชายฝั่งทะเล ตามระดับความเสี่ยงของการเกิดเหตุการณ์เป็น ๒ ระดับพื้นที่ เพื่อเป็นแนวทางในการกำหนดมาตรการต่าง ๆ ในการเฝ้าระวัง และป้องกันภัย กล่าวคือ

6.1 พื้นที่เฝ้าระวัง เป็นพื้นที่ที่มีโอกาสพบแมงกะพรุนกล่อง ประกอบด้วยพื้นที่ชายฝั่งทะเล 18 จังหวัด ได้แก่ จังหวัดระนอง จังหวัดพังงา จังหวัดภูเก็ต จังหวัดตรัง จังหวัดจันทบุรี จังหวัดระยอง จังหวัดชลบุรี จังหวัดฉะเชิงเทรา จังหวัดสมุทรปราการ จังหวัดกรุงเทพฯ จังหวัดสมุทรสาคร จังหวัดสมุทรสงคราม จังหวัดประจวบคีรีขันธ์ จังหวัดชุมพร จังหวัดนครศรีธรรมราช จังหวัดสงขลา จังหวัดปัตตานีและจังหวัดนราธิวาส

6.2 พื้นที่ป้องกันภัย เป็นพื้นที่ที่มีประวัติการบาดเจ็บและเสียชีวิตจากการสัมผัสแมงกะพรุนกล่อง ใน 5 จังหวัด จำนวน 9 พื้นที่ ได้แก่

1) จังหวัดสุราษฎร์ธานี บริเวณเกาะพะงัน เกาะสมุย และเกาะเต่า

2) จังหวัดเพชรบุรี บริเวณหาดชะอำ

3) จังหวัดตราด บริเวณเกาะหมาก และเกาะกูด

4) จังหวัดกระบี่ บริเวณเกาะลันตา

5) จังหวัดสตูล (ไม่ทราบพื้นที่แน่ชัด เนื่องจากเป็นลูกเรือประมง เสียชีวิตในทะเล)

7. กำหนดมาตรการในการจัดการในพื้นที่เฝ้าระวัง และพื้นที่ป้องกันภัย โดยมีมาตรการในแต่ละพื้นที่ ดังนี้

7.1 พื้นที่เฝ้าระวังควรเร่งรัดให้มีการติดตั้งป้ายเตือนให้ครบทุกพื้นที่โดยเฉพาะในฤดูกาลที่มีโอกาสพบแมงกะพรุนกล่อง ประชาสัมพันธ์ให้ชุมชนและผู้ประกอบการในพื้นที่ได้มีความรู้ความเข้าใจเกี่ยวกับแมงกะพรุนกล่องและการปฐมพยาบาลเบื้องต้น จัดฝึกอบรมเจ้าหน้าที่กู้ภัย ทีมแพทย์และพยาบาลในพื้นที่ให้เข้าใจถึงแนวทางการปฐมพยาบาลและรักษาที่ถูกต้อง

7.2 พื้นที่ป้องกันภัยควรเร่งรัดให้มีการติดตั้งป้ายเตือนให้ครบทุกพื้นที่โดยเฉพาะในฤดูกาลที่มีโอกาสพบแมงกะพรุนกล่อง ประชาสัมพันธ์ให้ชุมชนและผู้ประกอบการในพื้นที่ได้มีความรู้ความเข้าใจเกี่ยวกับแมงกะพรุนกล่องและการปฐมพยาบาลเบื้องต้น จัดฝึกอบรมเจ้าหน้าที่กู้ภัย ทีมแพทย์และพยาบาลในพื้นที่ให้เข้าใจถึงแนวทางการปฐมพยาบาลและรักษาที่ถูกต้อง รวมทั้งติดตั้งตาข่ายกันแมงกะพรุนกล่องในพื้นที่และช่วงเวลาที่มีความเสี่ยงสูง

8. กรมทรัพยากรทางทะเลและชายฝั่ง ได้ประสานงานไปยังผู้ว่าราชการจังหวัดที่มีพื้นที่ติดชายฝั่งทะเล จำนวน 23 จังหวัด เพื่อทราบและพิจารณาประสานองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น เพื่อแจ้งข้อมูล วิธีการป้องกัน เยียวยา ติดป้ายเตือนตามชายหาดในภาษาต่าง ๆ และขอความร่วมมือในการประชาสัมพันธ์ไปยังสมาคมการท่องเที่ยว ชมรมมัคคุเทศก์ เจ้าหน้าที่ทุกฝ่ายที่เกี่ยวข้อง พร้อมทั้งแจ้งวิทยุท้องถิ่น โดยกรมทรัพยากรทางทะเลและชายฝั่งจะสนับสนุนการให้องค์ความรู้ทางวิชาการและแนวทางการดำเนินการที่เหมาะสม พร้อมส่งภาพตัวอย่างเสาน้ำส้มสายชู เอกสารเผยแพร่เรื่องแมงกะพรุน และป้ายขั้นตอนการปฐมพยาบาลผู้ที่ได้สงสัยถูกแมงกะพรุนพิษหากจังหวัดมีความประสงค์

ทั้งนี้ กระทรวงทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม มอบหมายกรมทรัพยากรทางทะเลและชายฝั่ง เร่งทำการศึกษาถึงชนิด ชีววิทยา พิษ และระดับความเป็นพิษ ของแมงกะพรุนกล่องชนิดต่าง ๆ ในน่านน้ำไทย เพื่อให้สามารถพัฒนาแนวทางดำเนินการป้องกันและแก้ไขปัญหาได้อย่างครบถ้วนต่อไป

ข้อมูล : สถาบันวิจัยและพัฒนาทรัพยากรทางทะเล ชายฝั่งทะเลและป่าชายเลน
วันที่ : 14 ธันวาคม 2561