แมงกะพรุนพิษ สารสนเทศ ทช. ระบบฐานข้อมูลกลางและมาตรฐานข้อมูลทรัพยากรทางทะเลและชายฝั่ง

องค์ความรู้เกี่ยวกับแมงกะพรุนพิษในประเทศไทย

ผลจากการสำรวจและรวบรวมตัวอย่างแมงกะพรุนพิษ โดยกรมทรัพยากรทางทะเลและชายฝั่งระหว่างปี 2553-2560 ครอบคลุมพื้นที่ชายฝั่งทะเลใน ๒๑ จังหวัด โดยแบ่งเป็นจังหวัดชายฝั่งทะเลอันดามัน 6 จังหวัด และฝั่งอ่าวไทย 15 จังหวัด (ยกเว้นกรุงเทพฯ และนราธิวาส) โดยเบื้องต้นพบว่าแมงกะพรุนพิษกลุ่มแมงกะพรุนกล่องมีการแพร่กระจายในพื้นที่ชายฝั่งที่มีลักษณะเป็นพื้นทรายมากกว่าพื้นโคลน พบแมงกะพรุนกล่อง (Cubozoa) จำนวน 11 ชนิด

- (เป็นแมงกะพรุนพิษหรือสงสัยว่ามีพิษ 7 ชนิด) แมงกะพรุนกลุ่มไซโฟซัว (Scyphozoa) ประมาณ 15 ชนิด

- (เป็นแมงกะพรุนไฟ 2 ชนิด) และแมงกะพรุนกลุ่มไฮโดรซัว (Hydrozoa) 3 ชนิด

- (เป็นแมงกะพรุนพิษ 1 ชนิด)

โดยมีข้อมูลแสดงไว้ดังตารางที่ 1 แมงกะพรุนกล่อง เป็นแมงกะพรุนพิษที่มีรายงานว่าทำให้เสียชีวิตได้บ่อยกว่าเมื่อเปรียบเทียบกับแมงกะพรุนกลุ่มอื่น ๆ พบในหลายประเทศของเขตร้อน เช่น ฟิลิปปินส์ ญี่ปุ่น อินโดนีเซีย (เกาะบอร์เนียว) และทางตอนเหนือของออสเตรเลีย เป็นต้น มักพบบริเวณชายฝั่งทะเลน้ำตื้นระดับเอวหรือระดับเข่า บางครั้งพบในน้ำลึกเกิน 10 เมตร ในบริเวณที่เป็นอ่าวและพื้นทะเลเป็นทราย ไม่มีแนวปะการังหรือแนวหิน โดยเฉพาะบริเวณหาดทรายใกล้ป่าชายเลนและปากแม่น้ำ พบได้ทุกฤดู แมงกะพรุนกล่องในโลกมีอย่างน้อย 36 ชนิด แต่มีเฉพาะบางชนิดที่มีพิษร้ายแรง โดยมีพิษต่อระบบต่าง ๆ คือ ระบบหัวใจ สามารถทำให้หัวใจหยุดเต้นและเสียชีวิตได้ภายใน 2-3 นาที พิษต่อระบบประสาท มีผลทำให้กล้ามเนื้อเกี่ยวกับการหายใจเป็นอัมพาตและหยุดหายใจ รวมทั้งทำให้กล้ามเนื้อแขนขาเป็นอัมพาต และเสียชีวิตจากการจมน้ำได้ พิษต่อระบบเลือด ทำให้เกิดการทำลายเม็ดเลือดแดง และเกิดภาวะไตวายเฉียบพลันตามมาได้ ทั้งนี้ มีรายงานการเสียชีวิตจากแมงกะพรุนกล่องทั่วโลกมากกว่า 70 รายทั้งนี้สถิติการได้รับบาดเจ็บรุนแรง (หมดสติ) และเสียชีวิตแมงกะพรุน ในประเทศไทย ระหว่างปี พ.ศ. 2542-2560

แสดงในตารางที่ 2 ความเป็นพิษของแมงกะพรุนที่พบในน่านน้ำไทย แสดงไว้ดังตารางที่ 3 สำหรับฤดูกาลที่พบแมงกะพรุนพิษทางฝั่งทะเลอันดามันและอ่าวไทยอยู่ในระหว่างการรวบรวมและสรุปข้อมูล อย่างไรก็ตามสามารถพบแมงกะพรุนกล่องและแมงกะพรุนไฟสกุล Chrysaora และ Pelagia ได้ทั้งในช่วงมรสุมตะวันตกเฉียงใต้ (พค.- ตค.) และลมมรสุมตะวันออกเฉียงเหนือ (พย.- เมย.) ส่วนแมงกะพรุนสกุล Physalia หรือที่เรียกว่า Portuguese man-of-war หรือแมงกะพรุนหัวขวด มักพบถูกคลื่นพัดเข้าฝั่งในช่วงฤดูมรสุมตะวันตกเฉียงใต้หรือช่วงฤดูฝนทางชายหาดฝั่งตะวันตกของจังหวัดภูเก็ตและบางจังหวัดทางอ่าวไทย ได้แก่ สงขลา เป็นต้น องค์ความรู้เกี่ยวกับฤดูกาลของแมงกะพรุนพิษในประเทศไทยยังมีน้อย นอกจากนี้ในปัจจุบันยังขาดข้อมูลที่สำคัญอีกหลายด้าน อาทิ ความชุกชุม และชีววิทยาของแมงกะพรุนพิษ โดยเฉพาะแมงกะพรุนกล่อง จึงจำเป็นต้องเร่งทำการศึกษาในรายละเอียด ในขณะที่ความรู้เกี่ยวกับแมงกะพรุนกล่องยังเป็นเรื่องใหม่ในวงการชีววิทยาทางทะเล และมีแนวโน้มว่าความตื่นตัวเรื่องการเสียชีวิตจากแมงกะพรุนกล่องในประเทศไทย กำลังเพิ่มขึ้นในกลุ่มนักท่องเที่ยวชาวต่างชาติ หากปราศจากการจัดการที่เหมาะสมและทันเวลา อาจทำให้เกิดผลกระทบต่อการท่องเที่ยวเป็นอย่างมากได้ การศึกษาเกี่ยวกับแมงกะพรุนพิษจำเป็นต้องอาศัยเครือข่ายความร่วมมือทั้งจากหน่วยงานในประเทศ ได้แก่ สำนักระบาดวิทยา กรมควบคุมโรค คณะแพทย์ศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ คณะวิทยาศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหิดล จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย สถาบันวิทยาศาสตร์ทางทะเล คณะวิทยาศาสตร์ มหาวิทยาลัยบูรพาเป็นต้น และต่างประเทศในเรื่องการจำแนกชนิด กรมควบคุมโรคกับกรมทรัพยากรทางทะเลและชายฝั่ง ได้ตระหนักถึงความสำคัญของความร่วมมือในด้านที่จะพัฒนาองค์ความรู้เกี่ยวกับความหลากหลายชนิด การแพร่กระจายและฤดูกาลของแมงกะพรุนพิษในประเทศไทย รวมถึงองค์ความรู้ทางการแพทย์และสาธารณสุขที่เกี่ยวข้อง อันก่อให้เกิดการพัฒนาด้านวิชาการระหว่างหน่วยงานให้เจริญก้าวหน้าอย่างต่อเนื่อง และเกิดประโยชน์สูงสุดต่อสุขภาพและชีวิตของประชาชนต่อไป จึงได้มีร่วมมือด้านองค์ความรู้เกี่ยวกับแมงกะพรุนพิษ ระยะที่ 1 มีกำหนด 2 ปี ได้สิ้นสุดลงในวันที่ 5 มิถุนายน 2556 และระยะที่ 2 มีกำหนด 4 ปี นับตั้งแต่วันที่ 3 มิถุนายน 2557

ตารางที่ 1 ความหลากหลายของแมงกะพรุนและแมงกะพรุนพิษในทะเลอันดามันและอ่าวไทย

ความหลากหลายของแมงกะพรุนและแมงกะพรุนพิษในทะเลอันดามันและอ่าวไทย

หมายเหตุ : ข้อมูล update 11 สิงหาคม 2560 แมงกะพรุนที่มีพิษและสงสัยว่ามีพิษ แมงกะพรุนที่กินได้

ตารางที่ 2 สถิติการได้รับบาดเจ็บรุนแรง (หมดสติ) และเสียชีวิตแมงกะพรุน ในประเทศไทย ระหว่างปี พ.ศ.2542-2560

สถิติการได้รับบาดเจ็บรุนแรง (หมดสติ) และเสียชีวิตแมงกะพรุน ในประเทศไทย ระหว่างปี พ.ศ.2542-2560

หมายเหตุ : ข้อมูลจากสำนักระบาดวิทยา กรมควบคุมโรค กระทรวงสาธารณสุข

ตารางที่ 3 ความเป็นพิษของแมงกะพรุนที่พบในน่านน้ำไทย

ความเป็นพิษของแมงกะพรุนที่พบในน่านน้ำไทย

ข้อมูล : สถาบันวิจัยและพัฒนาทรัพยากรทางทะเล ชายฝั่งทะเลและป่าชายเลน
วันที่ :11 สิงหาคม 2560