แมงกะพรุนพิษ สารสนเทศ ทช. ระบบฐานข้อมูลกลางและมาตรฐานข้อมูลทรัพยากรทางทะเลและชายฝั่ง

มารู้จักแมงกะพรุนกล่อง

แมงกะพรุนกล่อง (Box jellyfish) จัดอยู่ในชั้น Cubozoa (คูโบซัว) เป็นแมงกะพรุนพิษที่มีรายงานว่าทำให้เสียชีวิตได้บ่อยกว่าเมื่อเปรียบเทียบกับแมงกะพรุนชั้นอื่น ๆ พบในหลายประเทศของเขตร้อน เช่น ฟิลิปปินส์ ญี่ปุ่น อินโดนีเซีย (เกาะบอร์เนียว) และทางตอนเหนือของออสเตรเลีย เป็นต้น (พจมาน, 2553) แมงกะพรุนกล่องมีลำตัวใส รูปร่างเป็นกล่องสี่เหลี่ยม มีกลุ่มของตา (rhopalia) อยู่แต่ละมุมของร่ม จำนวน 4 กลุ่ม บางชนิดอาจมีหรือไม่มีถุงกระเพาะอาหาร (gastric saccule) และมีฐานหนวด (pedalia) (Gershwin, 2005a) ความรู้เกี่ยวกับแมงกะพรุนกล่องยังเป็นเรื่องใหม่ในวงการชีววิทยาทางทะเล แมงกะพรุนกล่องมีอย่างน้อย 36 ชนิด (Daly et al., 2007) แต่ไม่ได้เป็นอันตรายทุกชนิด บางชนิดทำให้เกิดอาการเจ็บหรือคันเพียงเล็กน้อย หรือเป็นตะคริว กล้ามเนื้อหดเกร็งและเป็นเหตุให้จมน้ำง่ายขึ้น มีเพียงบางชนิดที่มีอันตรายทำให้เสียชีวิตเนื่องจากหัวใจหรือระบบหายใจล้มเหลว (Fenner, 1997; Suntrarachun et al., 2001; Tibballs et al., 2012) แมงกะพรุนกล่องแบ่งได้เป็น 2 กลุ่มใหญ่ ๆ ดังนี้

1. ชนิดที่มีหนวดหลายเส้น (multi-tentacle box jellyfish)

แมงกะพรุนในกลุ่มนี้มีหนวดแบบแตกแขนงอาจมีได้มากถึง 60 เส้น หนวดอาจแตกแขนงจากบริเวณฐานหนวดเฉพาะด้านที่ออกนอกลำตัวหรือแตกแขนงจากบริเวณฐานหนวดทั้งสองด้าน (พจมาน, 2553) แมงกะพรุนในกลุ่มนี้ส่วนใหญ่มีถุงกระเพาะอาหาร (gastric saccules) รูปร่างของถุงกระเพาะอาหารและการแตกแขนงของหนวดเป็นลักษณะสำคัญในการจำแนกชนิดของแมงกะพรุนในกลุ่มนี้ (Gershwin, 2005a) แมงกะพรุนกล่องกลุ่มนี้สามารถพบได้ทั่วไปในทะเลเขตร้อนทั่วโลก เช่น มหาสมุทรแอตแลนติก อ่าวเม็กซิโก และเขตอินโดแปซิฟิก ในหลายประเทศ เช่น ออสเตรเลีย ไทย ฟิลิปปินส์ ญี่ปุ่น บรูไน ปาปัวนิวกีนี มาเลเซีย (รัฐซาราวัก) สหรัฐอเมริกาและทางตอนใต้ของประเทศอินเดีย (Fenner and Williamson, 1996) มักพบบริเวณชายฝั่งทะเลน้ำตื้นระดับเอวหรือระดับเข่า บางครั้งพบในน้ำลึกเกิน 10 เมตร ในบริเวณที่เป็นอ่าวและพื้นทะเลเป็นทราย ไม่มีแนวปะการังหรือแนวหิน โดยเฉพาะบริเวณหาดทรายใกล้ป่าชายเลนและปากแม่น้ำ พบได้ทุกฤดู แต่มักพบบ่อยในช่วงเดือนที่มีอากาศค่อนข้างร้อน (พจมาน, 2553) พิษจากแมงกะพรุนกล่องบางชนิดในกลุ่มนี้ ทำให้บริเวณที่ได้รับพิษมีอาการปวดอย่างรุนแรง ซึ่งอาการปวดนี้จะหายภายใน 4-12 ชั่วโมง และปรากฏเป็นรอยไหม้ ในรายที่มีอาการรุนแรงสามารถทำให้ผิวหนังบริเวณที่ได้รับพิษตาย และในกรณีได้รับพิษเป็นจำนวนมากอาจมีอาการสับสนหรือหมดความรู้สึก ก่อนที่จะนำไปสู่ระยะโคม่าและเสียชีวิต ซึ่งในรายที่เสียชีวิตนั้นส่วนใหญ่เกิดจากสาเหตุหัวใจหรือระบบหายใจล้มเหลวจึงควรได้รับการพยาบาลเบื้องต้นอย่างถูกวิธี (พจมาน, 2553) แมงกะพรุนพิษ Chironex fleckeri จัดเป็นชนิดที่อันตรายที่สุดชนิดหนึ่งในกลุ่มนี้ มีรายงานการพบในประเทศออสเตรเลีย C. fleckeri ที่มีขนาดความยาวหนวด 3-5 เมตร หรือที่มีขนาดความสูง8-10 เซนติเมตร (วัดจากส่วนบนสุดของร่มจนถึงขอบร่ม) สามารถทำให้ผู้ใหญ่เสียชีวิต และที่มีขนาดความยาวหนวด 1-2 เมตร สามารถทำให้เด็กเสียชีวิตได้ (Gershwin, 2005a)

ลักษณะสัณฐานวิทยาของแมงกะพรุนกล่องลำดับ Chirodropida

ลักษณะสัณฐานวิทยาของแมงกะพรุนกล่องลำดับ Chirodropida

2. ชนิดที่มีหนวดเส้นเดียว (single-tentacle box jellyfish)

ลักษณะเด่นของแมงกะพรุนในกลุ่มนี้ คือ หนวดแต่ละเส้นไม่มีการแตกแขนง ร่มมีขนาดความสูงตั้งแต่ 1-15 เซนติเมตรขึ้นอยู่กับชนิด (พจมาน, 2553) แมงกะพรุนในกลุ่มนี้ส่วนใหญ่ไม่มีถุงกระเพาะอาหาร แมงกะพรุนกล่องกลุ่มนี้พบได้ทั่วไปในหลายประเทศของเขตร้อน เช่น ออสเตรเลีย ไทย ญี่ปุ่น สหรัฐอเมริกา (มลรัฐฮาวาย) ตาฮิติ อินเดีย รวมถึงประเทศในแถบทะเลแคริบเบียน พบได้ทุกฤดู ทุกพื้นที่ และทุกสภาวะอากาศ ส่วนใหญ่พบตามชายหาด แนวหินโสโครก ตามเกาะหรือบริเวณทะเลเปิด โดยเฉพาะในช่วงที่มีลมอ่อน ๆ พัดเข้าหาฝั่ง ในเดือนที่มีอากาศค่อนข้างร้อน นอกจากนี้มักพบในช่วงเวลาที่มีแตนทะเล (sea lice) เป็นจำนวนมาก นักชีววิทยาทางทะเลจึงใช้แตนทะเลเป็นตัวบ่งชี้การปรากฏของแมงกะพรุนในกลุ่มนี้ (พจมาน, 2553) แมงกะพรุนหลายชนิดในกลุ่มนี้มีพิษและทำให้เกิดอาการอิรูคันจิ (Irukandji syndrome) ได้แก่ ชนิด Carukia barnesi และ Malo kingi และในสกุล Tamoya, Carybdea และ Morbakka มีรายงานการพบในประเทศออสเตรเลีย ปาปัวนิวกีนี สหรัฐอเมริกา (มลรัฐฮาวาย) ญี่ปุ่น จีน ไทย อินโดนีเซีย และฟิลิปปินส์ (Fenner and Williamson, 1996; Tibballs, 2006; Fenner et al., 2010) บริเวณที่ได้รับพิษจะมีอาการปวดอย่างรุนแรง แต่อาจไม่ปรากฏรอยไหม้ ในช่วงแรกอาจมีอาการเพียงเล็กน้อย และรุนแรงขึ้นหลังจากนั้นประมาณ 5-40 นาที อาการที่พบ ได้แก่ ปวดหัว ปวดหลัง ปวดท้อง คลื่นไส้ อาเจียน เหงื่อออก หายใจลำบาก ไอ เป็นตะคริว กล้ามเนื้อหดเกร็ง ความดันโลหิตสูง และหัวใจเต้นเร็วผิดปกติแต่มักไม่ทำให้เสียชีวิต เพียงแต่ทำให้รู้สึกอึดอัด ไม่สบาย ซึ่งอาจเป็นเหตุให้จมน้ำง่ายขึ้น จึงควรได้รับการพยาบาลเบื้องต้นอย่างถูกวิธี (พจมาน, 2553)

ลักษณะสัณฐานวิทยาของแมงกะพรุนลำดับ Tripedaliidae

ลักษณะสัณฐานวิทยาของแมงกะพรุนลำดับ Tripedaliidae

ข้อมูล : สถาบันวิจัยและพัฒนาทรัพยากรทางทะเล ชายฝั่งทะเลและป่าชายเลน
วันที่ : 14 ธันวาคม 2561